THE DOCTRINE OF ANDRZEJ VISZOWATY ABOUT RELIGIO RATIONALIS
DOI:
https://doi.org/10.31392/cult.alm.2025.3.4Keywords:
religion, religio rationalis, Andrzej Wyszowaty, rationalism, Unitarians, Polish brothers, SociniansAbstract
The article offers an analysis of the doctrine of rational religion of the famous Polish thinker, radical reformer (unitarian) Andrzej Wyszowaty. This doctrine is revealed on the basis of the identification the potential of ideas of his treatise “About a religion in accordance with reason <…>”. Data on the treatise, the dissemination and perception of its ideas among European intellectuals are given. In the process of analyzing the text of Andrzej Wyszowaty, the role of reason as a normative arbiter and instrument in matters of religion is shown. Attention is paid to the solution by the Polish thinker of the question of the relationship between reason and revelation in the knowledge of “divine things”. It is also argued that Andrzej Wyszowaty’s perception of the mind as a functional mediator underlies his concept of religio rationalis. The main postulates of this concept are revealed, which are supported by selective and, in fact, logically designed axioms. The demonstration of such axioms allows us to argue that Andrzej Wyszowaty followed the unitarian model of religion. The analysis of his religio rationalis concept is accompanied by controversy with those scholars who insisted on its perception as evidence of radical rationalism, religious rationalism, Christian deism, or a variety of natural religion. Summarified about the moderate rationalism of Andrzej Wyszowaty in solving them the problem of religion.
References
Кралюк, П. М. (2015). Історія філософії України: підручник. Київ, КНТ, 652 с.
Любащенко, В. (1995). Історія протестантизму в Україні: Курс лекцій. Львів, Просвіта. 350 с.
Матковська, О. (1994). Ідеї социніян в ідеології та практиці братств в Україні. Записки НТШ. Т. 228: Праці історично-філософської секції. Львів, с. 372–388.
Chmaj, L. (1921). Andrzej Wiszowaty jako działacz i myśliciel religijny. Reformacja w Polsce. Organ Towarzystwa do Badania Dziejów Reformacji w Polsce. Część druga: Myśl i działo. Rochnik I., s. 284–308.
Huber, S. (2005). Logika i wiara w sporze Andrzeja Wiszowatego i Gottfrieda Wilhelma Leibniza o Trójcę Świętą, Warszawa, Semper., 104 s.
Israel, J. (2006). Enlightenment contested: Philosophy, modernity, and the emancipation of man 1670–1752. Oxford: Oxford University Press., xxiv, 983 p.
Kosiński, P. (2015). Racjonalizm religijny w ujęciu Wiszowatego i Leibniza. Internetowy Magazyn Filozoficzny Hybris. Volume 29. Issue 2, s. 32–55.
Mieczkowski, R. (2016). Polish political philosophy of freedom. The discussion on religious subjects between Andrzej Wiszowaty and Gottfried Wilhelm Leibnitz, from 60s of the seventeenth century. Astra Salvensis, an IV, numãr 7, p. 85–102.
Mieczkowski, R. (2015). W procesie ustalania, co jest prawdą objawioną. Socynianie wobec dogmatu trójcy świętej. Łódzkie Studia Teologiczne. Tom 24. № 1, s. 77–90.
Ogonowski, Z. (1966). Socynianizm a Oświecenie. Studia nad myślą filozoficzno-religijną arian w Polsce w XVII wieku. Warszawa, PWN., 570 s.
Wiszowaty, A. (1960). O religii zgodnej z rozumem, czyli Traktat o posługiwaniu się sądem rozumu także w sprawach teologicznych i religijnych, przetłum E. Jędrkiewicz, Warszawa, PWN. [27], 60, [20] s.
