PROJECTS FOR REFORMING THE EDUCATION SYSTEM IN THE POLISH LANDS ON THE EVE OF THE FIRST WORLD WAR (1905–1914)
DOI:
https://doi.org/10.31392/cult.alm.2026.2.13Keywords:
Poland, Polish culture, cultural interaction, schooling, educationAbstract
The article offers a comprehensive analysis of educational reform projects in the Polish lands during 1905–1914, in the context of the growing national question and the resistance to Russification and Germanisation policies imposed by the empires that had partitioned the former Polish–Lithuanian Commonwealth. The study traces the origins and evolution of nationally oriented educational initiatives, from the populist movement in Galician schooling to the emergence of influential professional teachers’ associations in Warsaw, Lviv, Kraków, and other cities. It examines in detail the activities of teachers’ societies, pedagogical congresses, clandestine education networks, and the “Polska Macierz Szkolna” organisation as key instruments for preserving the Polish national spirit under assimilationist pressure. The paper compares the moderate stance of the Polish Teachers’ Society with the more radical programme of the Polish Teachers’ Union, which advocated universal free education, gender equality, and teachers’ political independence. Particular attention is given to the conceptual ideas of Professor M. Janik, who called for building the Polish school “from scratch,” the de-clericalisation of education, central coordination of primary and secondary schooling, and the reform of Polish orthography. Examples are provided of Prussian and Russian imperial educational policies which, despite differences in methods, shared the common aim of restricting national consciousness. The article demonstrates that the revolutionary events of 1905–1907 created a window of opportunity for educational reforms, yet full implementation became possible only after Poland regained independence in 1918. The author emphasises the insufficient treatment of this topic in Ukrainian historiography and identifies promising directions for further research, in particular the prosopographic study of participants in the early 20th-century Polish educational movement and the relationship between the social status of teachers and their ideas on educational reform
References
Гончарова О., Кривошея І. (2021). Діяльність таємних польських шкіл у Київській губернії (остання третина ХІХ – початок ХХ століття). Старожитності Лукомор’я, 5(8), 32–42. https://doi.org/10.33782/2708-4116. 2021.5.109.
Затовський Б. О. (2016). Російська журналістика 1905–1907 рр. про революційні події в Польщі. Науковий вісник Міжнародного гуманітарного університету, 12, 19–25.
Надтока Г. М., Горпинченко І. В. та Тарнавський І. С. (2021). “Polish Question” and the Roman Catholic Church in Ukrainian Lands in the Russian Empire (1864–1914). Сторінки історії, 53, 78–94. https://doi.org/10.20535/2307-5244.53.2021.248455.
Blobaum R. E. (2016). Rewolucja: Russian Poland, 1904–1907. Ithaca-London: Cornell University Press.
Grześ B. (2001). Związki nauczycielskie a reformowanie szkolnictwa na ziemiach polskich w XX w. (Cz. I). Przegląd Historyczno-Oświatowy, 1–2, 15–38.
Janik M. (1917). Dzieje szkolnictwa polskiego. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta.
Karpowicz S. (1907). Ideały i metoda wychowania współczesnego. Warszawa: Księgarnia H. Altenberga.
Kmiecik Z. (1961). Postȩpowa myśl oświatowa w Królewstwie Polskim w latach 1905–1914: wybór materiałów (Wyd. 1.). Państwowe Zakłady Wydawn. Szkolnych.
Krakowiak M. M. (2024). Edukacja młodzieży w prasie społeczno-kulturalnej i pedagogicznej Królestwa Polskiego w latach 1905–1914. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Markiewiczowa H. (2016). Geneza, organizacja i działalność Polskie Macierzy Szkolnej w latach 1905–1907. H. Markiewiczowa,
I. Czarniecka (Red.), Szkolnictwo, opieka i wychowanie w Królestwie Polskim od jego ustanowienia do odzyskania przez Polskę niepodległości 1815–1918, (s. 65–79). Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.
Staliunas D. (2025). Education Policy in the Kingdom of Poland after 1905: The Nationalizing Empire at an Impasse. The Russian Review (Stanford), 84(3), 462–483. https://doi.org/10.1111/russ.70024.
Szycówna A. (1917). Ogólne zasady nauczania z zastosowaniem do potrzeb szkoły elementarnej. Warszawa: Księgarnia J. Lisowskiej.
Świętosławska A. (2022). Edukacja i wychowanie dzieci i młodzieży w ilustracji prasowej na przykładzie wybranych czasopism społeczno-kulturalnych początku XX wieku. Piotrkowskie zeszyty historyczne, 23(2), 73–106.
Wnęk J. (2008). Problemy polskiego szkolnictwa zaboru pruskiego i rosyjskiego na kartach „Szkoły” 1868–1914. Biuletyn Historii Wychowania, (24), 23–46. https://doi.org/10.14746/bhw.2008.24.3.
Wroczyński, R. (1959). Ruch nauczycielski w Warszawie w latach 1905–1914 i polemiki o kierunek oświaty i wychowania. Przegląd Historyczno-Oświatowy, 1(5), 5–16.
